کاله - رضا قربانی
ghorbani1359@yahoo.com
کلمات کلیدی مطالب
نویسنده: رضا قربانی - ۱۳٩٥/٢/٢٠

بیوفیلم ها از سلولهای باکتریایی بوجود می آیدکه با جریان یافتن در طول خط لوله سبب کاهش کیفیت شیر می شود . بیوفیلم ها همه جا هستند، از پلاک روی دندان شما گرفته تا گل و لای روی صخره های جویبار و یا حتی لعاب هایی که در داخل گلدان شما شکل می گیرد. جوامع پزشکی وصنعتی اخیراً توجه ای را به این نکات معطوف داشته اند که اصولاً بیوفیلم ها ازچه چیزی بوجود آمده اند ؟ چگونه شکل می گیرند ؟و چگونه در شرایط ناسازگار رشدو نمو می یابند

بیوفیلم ها چه هستند؟

به سادگی می توان گفت که بیوفیلم ها لایه هایی ازرشد باکتریایی بوده که به یک سطح چسبیده اند وتوده محافظ گسترده ای ساخته اند که از آنها در مقابل مواد شوینده و پاک کننده محافظت بعمل می آورد. آنها را معمولاً درهرجایی که جریان آب یا یک ماده آلی وجود دارد می توان یافت. امّا محققان علم میکروبیولوژی درحال دستیابی به این نتیجه می باشند که بیوفیلم ها بسیار پیچیده تر بوده و به شکل"شهرهایی" ازیک یا چند نوع باکتری تشکیل شده با یکدیگرهمکاری می کنند تا موادغذایی را از اطراف خود جمع آوری ، عمل آوری و بالاخره از میان بردارند . با دریافت و شناخت نحوه عملکرد آنها می توانیم به چگونگی از بین بردن آنهاپی ببریم



زمانی که مواد ساکن در سیستمهای خط لوله شیردوشی (مانند فولاد ضد زنگ ، لاستیک و PVC) در معرض موادآلی سرشار از مواد مغذی (مانند آب یا شیر) قرار می گیرند ، برخی از باکتریها در زمان و دمای مناسب یک بیوفیلم را تشکیل خواهند داد. زمانی که شیراز طریق لوله در خط شیرتمیز از جنس فولاد ضدزنگ جریان می یابد ، ناحیه بسیارباریکی بین فازمایع وسطح لوله ، با سرعت بسیار کمی حرکت می کند که به مواد آلی اجازه استقرار و ته نشینی بر روی سطح لوله می دهد . این عمل" آلودگی سطحی" نامیده می شود.باکتریهایی که آزادانه در لوله جریان می یابند( پلانک تونیک )، سپس می توانند خودشان را به این مواد آلی ته نشین شده بچسبانندآنها این عمل را از چندین راه انجام میدهند؛ - با استفاده از تاژک (زائده ای حرکتی در باکتریها) و حرکت به دور آن - با ترشح ماده ای چسبناک بنام "اگزو پلی ساکاریدز"- با برهمکنش با لوله و مواد آلی .

برخی از باکتریها می توانند با تغییر دادن خصوصیات بیوشیمی خود شرایط خود را با سطح لوله وفق دهند و به آن بچسبند. آهنگ جریان ، دما ، ph ، میزان مواد غذایی در دسترس و زمان تماس بین باکتریها به لوله فولاد ضد زنگ ایفا می نمایند.زمانی که باکتریها به لوله چسبیده اند، شروع به تکثیر کرده و مجموعأ ترشح ماده ای پلیمریک خارج سلولی( EPS ) را آغاز می نمایند. این EPSهمان ماده ای است که لایه محافظ بیوفیلم ها را ایجاد کرده و در مقابل پاک کننده های شیمیایی از خود مقاومت نشان می دهد. هر چه تعداد باکتری حاضر در بیوفیلم بیشتر باشد،
میزان EPSتولیدی نیز بیشتر خواهد بود.

EPSنوعی ماتریس شکل می دهد که می تواند دیگرسلولهای باکتریایی ، مانده های طبیعی و مواد غذایی را به دام انداخته و بدین ترتیب رشد بیوفیلم را حمایت می کند. زمانی که ماتریس شکل گرفت و بالغ شد، از بین بردنش بسیار مشکل خواهد بود و با حدوث این بلوغ ، عمل حذف آنها ساعتها و یا حتی هفته ها بطول خواهد انجامید.رشد بیوفیلم ها می تواند رو به پیشرفت و شکل قارچی بخود گیردیا اینکه در سراسر سطح لوله پخش شود اما به هر شکلی که ایجاد شود ، بیوفیلم اجازه عبورکانالهای آبی و مواد غذایی را از خود می دهد و سلولهای باکتریایی دیگری را دربر می گیرد که احتمال می رود برخی از آنها بیماریزا نیز باشند.

هر نوع باکتری قادر به تشکیل بیوفیلم ، ارگانیسم های آبی ، مانند گونه های پسودوموناس(Pseudomonas)که رایج ترین گونه بوده و سازنده بیوفیلم های بادوام می باشد و همچنین سالمونلا (Salmonella) یا ارگانیسم های لیستریا (Listeria) می باشد.یادآوری این نکته ضروری است که بیوفیلم می تواند از چندین نوع مختلف ارگانیسم ها بوجود آید. بیوفیلم های بالغ با چشمهای مسلح نیز قابل رؤیت می باشدو به شکل ماده ای سفید مایل به خاکستری یا ماده ته نشین شده کرم رنگ بر سطوح یا به شکل سطحی کدربر روی سطوح فولاد ضد زنگ که بطور طبیعی براق می باشند ، مشاهده می شوند،آنها می توانند به سطوح صیقلی مانند فولاد ضد زنگ احساس خشن بودن و ناهنجاری بخشیده و زمانی که سطوح با فرچه یا موادی دیگر شستشوداده می شوند ، مواد باقیمانده غذایی بیرون می آید.اگر دمای آب شستشو خیلی خنک باشد ، مواد چرب ته نشین شده به آسانی در خطوط شیر در زمانی که قطره های آب بی رنگ بر روی مواد کرم رنگ بر روی سطح مانده ،آشکار شده وماده ای شبیه به گریس برروی پوست احساس می شود.* از بین بردن بیوفیلم هادر مرحله بالغ شدن بیوفیلم ها ،تنها راه های از میان بردن بیوفیلم ها عبارتند از:افزایش آهنگ حرکت جریان ، افزایش دما ، یا سایش و تمیزکاری یا پاک سازی با فرچه * افزایش آهنگ حرکت جریاناگرچه افزایش شدت جریان عبور مایع از لوله ها موجب کمتر شدن رسوبات می گرددولی بیوفیلم ها در این مناطق نیز تشکیل می شود . زمانی که بیوفیلم ها خارج از این مناطق تشکیل می گردد بر اثر نیروی ناشی از حرکت مایع عبورکننده از داخل لوله پوسته هایی از بیوفیلم کنده و یا شکسته می شود که عاقبت شیر موجود در این خط را آلوده می کند.*


افزایش دمابالابردن دما سطح بیوفیلم را نرم ساخته ، اما دماهای بیش از حد گرم می تواند مشکلات دیگری را نیز ایجاد کند :


از جمله سوزاندن پروتئین موجود در شیر برروی سطح لوله و در نتیجه ایجاد شرایط عالی و لایه های مناسب برای چسبندگی.* عمل فیزیکیاگر فقط مواد شوینده و پاک کننده برای تمیز کردن خط شیر که دارای بیوفیلم است به کار روند ، عامل شیمیایی در ماده شوینده یا پاک کننده ، برای حمله و تخریب ماتریس مصرف می شود .زمانی که عامل شیمیایی به کلنی باکتریایی زیر ماتریس می رسد ، ممکن است در کشتن خود سلول ها بی ثمر باشد. تمیزکردن با فرچه یا دیگر ابزار سبب بلندکردن ماتریس و قراردادن باکتری های زیرین در معرض مواد شوینده و پاک کننده شود . افزایش غلظت شوینده ها برای مدت کوتاهی همچنین ممکن است به از بین بردن باکتری هایی که تازه تشکیل بیوفیلم را آغاز نموده اند، کمک کند .اگر به مشکل بیوفیلم مشکوک هستید ، با مشاورین بهداشتی خود در ارتباط با افزایش غلظت مواد شوینده و پاک کننده در حین دوره های شستشو صحبت کنید . همچنین در مورد افزایش دفعات شستشو با اسید خطوط شیر نیز به مذاکره بنشینید. پراسید یا پارا اسید (PAA) ، بخشی از خانواده پروکسیدها ،یکی از اسیدهای موثر برای تمیز کردن خطوط شیری می باشند . با توجه به اینکه این اسیدها یک عامل اکسیداسیون قوی می باشند، آن را به شکل کف رها نکرده و به خوبی آبکشی نمایید تا از سطوح فولاد ضد زنگ کاملا برطرف شوند .

1- ذخیره مواد شیمیایی نیز بسیار حائزاهمیت می باشد ، زیرا مواد شوینده کلریدی قدرت پاک کنندگی خود را در صورت ذخیره شدن در منطقه ای گرم و مرطوب ،از دست می دهند . بنابراین مواد شوینده و پاک کننده را درمحفظه هایی به خوبی بسته و در مکانی خشک و خنک نگهداری نمایید .

2- قدمی مهم در اطمینان حاصل کردن از موثربودن چرخه ها و روندهای شستشو ،چک کردن سختی و کیفیت آب مورد استفاده برای تمیزکردن سیستم شیردوشی می باشد. آیا مشاور شما به طورمرتب سیستم شستشو شما را چک کرده و PH سختی آب سالن شیردوشی را کنترل می کند ؟ (ممکن است یک نرم کننده آب مورد احتیاج باشد تا به پاک کننده های مواد ضدعفونی کننده اجازه عملکرد صحیح تر بدهد.

 3-درزمان استفاده ازآب ، کیفیت آب سالن شیردوشی را تست کنید .این عمل را حداقل یک بار در سال برای سطوح میکروبیولوژی انجام دهید .

4- اگربه تغییراتی در بو یا رنگ آب ، مخصوصاً در طول فصل بهار و پس از بارشهای سنگین یا سیل پی بردید ، به سرعت آن را تست کنید

 5- سیستم شیردوشی خود را در نقاط انتهایی خطوط لوله بیازمایید و از شیب صحیح برای زهکشی مناسب اطمینان حاصل کرده و همچنین نقاط تیز و خشن لوله ها و یا مفاصل جوشکاری شده را به دقت مورد ارزیابی قرار دهید .

6- به طور مرتب سیفون خلاء خطوط هوا ، شیلنگ های شیر، تلمبه ها و پمپ های نظافت را چک کنید ( برای هوای ورودی و باکتری های درون خطوط) و بخش های لاستیکی متورم و همچنین و اشرها را حداقل سالی یک بار تعویض نمایید . با مرور زمان ، کلر سبب تخریب لاستیک می شود که باعث پوست انداختن لاستیک و ایجاد لکه های سیاه بر روی سطوح و در نتیجه ترک برداشتن آن می شودکه رشد بیوفیلم ها را نیز در بر خواهد داشت .

 7- موتور اسپری منبع خود را چک کرده و مطمئن شوید که مسدود نشده و به خوبی به تمام بخش های منبع اسپری می کند . به نظافت دریچه خروجی منبع توجه و دقت کافی نمایید و از آن جهت که محلول های شستشو از منبع زهکشی می کنند ، دریچه خروجی آن را به خوبی با فرچه بشویید .

8- برای کاهش شانس تشکیل بیوفیلم ها ، دستورالعمل های کاربردی مواد شیمیایی که با برچسب بر روی آنها زده شده است را دنبال کنید.

9 -دمای ثابتی ( حداقل 71درجه سانتیگراد) را حفظ کرده و به مواد شوینده و پاک کننده زمان تماس کافی با سطوح را داده و سرعت دمیدن مناسب در طول خط لوله در حین چرخه های شستشو را ادامه دهید تا از تمیز شدن موثر خطوط لوله اطمینان حاصل نمایید.

رضا قربانی
فرشی از گل به پاس قدوم شما دوست عزیز . رضا قربانی لیسانس صنایع غذایی و کارشناسی ارشد مهندسی صنایع هستم از سال 1381 در صنعت غذا( نوشیدنی و امولسیون سازی) و در حال حاضر در شرکت لبنی کاله امل مشغول به فعالیت می باشم. امیدوارم مطالب موجود که بخشی از سایت های مختلف غذایی و برخی نوشته اینجانب می باشد برای شما دوستان مفید واقع شود .سوالات یا هر گونه نظرات خود را می توانید به ادرس ایمیلم ارسال نمائید . از همراهی با شما بسیار سپاسگذارم.
کدهای اضافی کاربر :